Flash Security Lab
Trang chủ › Phòng Chống Mã Độc

Mã độc FakeDoc giấu file thật trên USB: nhận diện và khôi phục

Ban biên tập Flash Security Lab ·
Mã độc FakeDoc giấu file thật trên USB: nhận diện và khôi phục

Nếu mở USB thấy các tệp Word, Excel, PDF quen thuộc bỗng biến thành tệp .exe hoặc lối tắt, còn tệp thật thì "biến mất", nhiều khả năng ổ đã nhiễm sâu kiểu FakeDoc. Đừng bấm đúp vào bất kỳ tệp nào trên ổ. Hãy quét ổ bằng phần mềm diệt virus, bật hiển thị tệp ẩn để thấy lại tài liệu gốc, chép riêng các tệp tài liệu ra rồi định dạng USB.

Ngày 6/11/2026, Công an tỉnh Hà Tĩnh cảnh báo về nhiều mẫu mã độc đang lây trên không gian mạng, trong đó có Worm.Win32.FakeDoc. Theo cảnh báo, mẫu này tạo các tệp thực thi giả dạng tài liệu Word, Excel, PDF, đồng thời ẩn tệp thật, và lây qua USB, Zalo và email. Đây là kiểu lừa đánh đúng thói quen văn phòng: thấy tên tệp quen là mở.

Vì sao chiêu này lừa được cả người cẩn thận

Khi tệp gốc bị đặt thuộc tính ẩn, Windows ở chế độ mặc định không hiển thị nó. Thứ còn lại trên màn hình là một tệp có cùng tên, có khi cùng biểu tượng Word hay PDF, nhưng phần mở rộng thật là .exe hoặc .lnk. Windows cũng mặc định ẩn phần mở rộng của kiểu tệp đã biết, nên người dùng chỉ thấy "Bao cao quy 4" thay vì "Bao cao quy 4.exe".

Chỉ cần bấm đúp vào tệp giả là mã độc được kích hoạt trên máy, và từ đó nó có cơ hội lan sang những ổ khác cắm vào sau. Kỹ thuật dùng lối tắt mang tên tài liệu cũng xuất hiện trong chiến dịch sâu USB đánh cắp tiền mã hóa mà Microsoft phân tích năm nay: theo bài của The Next Web tháng 6/2026, ổ nhiễm chứa các tệp .lnk đặt tên giống tài liệu của nạn nhân trong khi bản gốc bị ẩn đi.

Nhận diện trong 30 giây

  • Tệp tài liệu có kích thước giống hệt nhau dù nội dung khác nhau.
  • Cột "Loại" trong File Explorer ghi Application hoặc Shortcut thay vì Microsoft Word Document.
  • Biểu tượng hơi khác thường, có mũi tên nhỏ của lối tắt ở góc.
  • Ổ USB báo dung lượng đã dùng lớn hơn tổng các tệp nhìn thấy (vì tệp thật vẫn nằm đó, chỉ bị ẩn).
  • Xuất hiện thư mục không tên hoặc tệp autorun.inf ở gốc ổ.

Đây là họ hàng gần của chiêu đuôi kép, đã được phân tích trong bài nhận biết tệp đuôi kép ẩn mã độc. Bật hiển thị phần mở rộng tệp là cách phòng rẻ nhất cho cả hai.

Khôi phục tài liệu bị ẩn từng bước

  1. Không mở bất kỳ tệp nào trên USB. Cảnh báo của Công an Hà Tĩnh khuyên mở ổ qua cây thư mục hoặc thanh địa chỉ thay vì bấm đúp vào biểu tượng ổ, và không chạy tệp .exe, .scr, .lnk lạ trên USB.
  2. Quét ổ bằng phần mềm diệt virus đang cập nhật, chọn quét riêng ổ USB. Để phần mềm xóa hoặc cách ly các tệp giả.
  3. Bật hiển thị tệp ẩn và phần mở rộng. Trong File Explorer, mở menu Xem (View), chọn hiển thị Mục ẩn (Hidden items) và Phần mở rộng tên tệp (File name extensions).
  4. Bỏ thuộc tính ẩn cho tài liệu gốc. Các tệp mờ hiện ra chính là tài liệu thật. Có thể chọn chúng, vào Thuộc tính, bỏ dấu Ẩn. Với nhiều tệp, người quen dòng lệnh có thể dùng lệnh attrib để bỏ thuộc tính ẩn và hệ thống cho toàn bộ ổ.
  5. Chỉ chép tài liệu thuần (.docx, .xlsx, .pdf, ảnh) sang nơi an toàn. Không chép bất cứ tệp .exe nào.
  6. Định dạng lại USB rồi mới chép tài liệu trở lại.

Còn chiếc máy đã lỡ bấm vào tệp giả

Nếu ai đó đã chạy tệp giả, máy tính đó cần được xử lý như máy nhiễm. Theo khuyến cáo trong cảnh báo, quản trị viên nên cách ly máy nhiễm khỏi mạng, sau đó quét toàn bộ. Cũng nên kiểm tra mọi USB đã cắm vào máy đó trong vài ngày gần nhất, vì sâu tự chép sang từng ổ mới. Người dùng nên báo ngay cho bộ phận IT thay vì tự xử lý rồi im lặng, bởi một máy được làm sạch trong khi ba USB khác vẫn mang mã độc thì vòng lây sẽ quay lại.

Khi tệp đến qua Zalo hoặc email

Cùng mẫu mã độc này được cảnh báo lây cả qua Zalo và email. Khác với USB, tệp gửi qua tin nhắn thường đến từ người quen đã bị nhiễm hoặc bị chiếm tài khoản. Vài nguyên tắc:

  • Tài liệu văn phòng không bao giờ cần là tệp .exe. Tệp "báo cáo" mà là ứng dụng thì xóa ngay.
  • Tệp nén chứa tệp chạy được kèm lời nhắn gấp gáp là dấu hiệu kinh điển.
  • Gọi điện hỏi lại người gửi bằng kênh khác nếu tệp lạ hoặc lời nhắn khác giọng thường ngày.

Cấu hình phòng ngừa cho văn phòng

Cảnh báo ngày 6/11 đề nghị quản trị viên dùng Group Policy tắt AutoRun cho thiết bị USB. Cách làm chi tiết có trong bài chặn tính năng AutoRun của USB trên Windows. Kết hợp thêm:

  • Đặt mặc định hiển thị phần mở rộng tệp trên mọi máy qua chính sách nhóm.
  • Chặn thực thi tệp từ ổ di động với người dùng không cần chạy phần mềm từ USB.
  • Duy trì phần mềm giám sát, diệt mã độc đang chạy trên máy trạm (cảnh báo nhắc giữ Smart IR luôn hoạt động với các đơn vị trong tỉnh).

Ổ USB chỉ chứa tài liệu thì không có lý do gì để có tệp .exe. Ghi nhớ một câu đó đủ để chặn phần lớn các biến thể FakeDoc trước khi chúng kịp chạy.

Những nơi USB hay "dính" FakeDoc

Ổ flash đi qua càng nhiều máy thì xác suất nhiễm càng cao. Các điểm quen thuộc là tiệm in ấn, photocopy gần trường học và cơ quan, máy tính dùng chung ở bộ phận một cửa, máy chiếu phòng họp, máy của đối tác khi chép hồ sơ dự thầu. Mùa cuối năm, lượng hồ sơ quyết toán, báo cáo tổng kết chép qua USB tăng mạnh, cũng là lúc các mẫu sâu cũ có dịp lan lại.

Nếu buộc phải dùng USB ở những nơi đó, hãy dành riêng một ổ "đi ngoài" chỉ chứa bản sao tài liệu cần in, không dùng ổ ấy để cắm lại vào máy chứa dữ liệu quan trọng mà chưa quét. Khi về văn phòng, quét ổ trước rồi mới mở.

Câu hỏi thường gặp

File trên USB biến thành shortcut thì dữ liệu còn không?

Trong đa số trường hợp, tài liệu gốc vẫn nằm trên ổ nhưng bị đặt thuộc tính ẩn. Sau khi quét virus và bật hiển thị mục ẩn, bạn thường thấy lại tệp và có thể bỏ thuộc tính ẩn để dùng tiếp.

Đã lỡ bấm vào file .exe giả trên USB thì làm gì?

Rút mạng máy tính, báo bộ phận IT, quét toàn bộ máy bằng phần mềm diệt virus cập nhật và kiểm tra mọi USB đã cắm vào máy đó. Đổi mật khẩu các tài khoản quan trọng từ một thiết bị sạch.

Định dạng USB có diệt được FakeDoc không?

Định dạng xóa mã độc trên ổ, nhưng sẽ xóa luôn tài liệu thật bị ẩn. Hãy khôi phục và chép tài liệu ra trước, và nhớ rằng máy tính đã nhiễm sẽ lây lại cho ổ vừa định dạng nếu chưa được làm sạch.

Bài liên quan